Aile Konutunun Eşin Rızası Olmadan Devri

· 12 Kasım 2026

AİLE KONUTUNUN EŞİN RIZASI OLMADAN DEVRİ NEDENİYLE TAPU İPTAL VE TESCİL DAVASI

İÇİNDEKİLER

1. Giriş: Sorunun Ortaya Konulması

2. Aile Konutunun Hukuki Niteliği ve Yasal Dayanağı: TMK m. 194

3. Aile Konutu Şerhinin İşlevi: Kurucu mu, Açıklayıcı mı?

4. Devrin Geçersizliği ve Üçüncü Kişinin İyiniyeti Sorunu

- Yargıtay'ın Görüş Değişikliği: 2015 Öncesi ve Sonrası

- Benzer Emsal Kararlar

5. Tapu İptal ve Tescil Davasının Şartları ve Tarafları

- Davacı, Davalı, Görevli ve Yetkili Mahkeme

- Hakkın İleri Sürülme Süresi

6. Boşanma ile Aile Konutu Vasfının Sona Ermesi

7. Uygulamada Sıkça Karşılaşılan Sorunlar

8. Sonuç: Pratikte İzlenmesi Gereken Yöntem

1. Giriş: Sorunun Ortaya Konulması

Evlilik birliği içinde eşlerden birinin, üzerine kayıtlı olan ve ailenin birlikte yaşadığı konutu, diğer eşin haberi ya da rızası olmaksızın satması, üçüncü bir kişiye devretmesi ya da bu konut üzerinde ipotek gibi sınırlı bir ayni hak tesis etmesi, Türk hukuk uygulamasında sıklıkla karşılaşılan ve mağduriyeti ağır sonuçlar doğurabilen bir ihtilaf türüdür. Malik olmayan eş, çoğu zaman durumdan işlem gerçekleştikten sonra, hatta bazen icra takibi kendisine tebliğ edildiğinde haberdar olmaktadır. Bu noktada devreye giren tapu iptal ve tescil davası, aile konutunu koruma altına alan Türk Medeni Kanunu'nun 194. maddesinin uygulamadaki en somut yansımasıdır. Bu yazıda, aile konutu kavramının unsurlarından başlanarak, rıza alınmadan yapılan devir işleminin akıbeti, üçüncü kişinin iyiniyet iddiasının ne ölçüde dinlenebileceği ve davanın açılmasına ilişkin usuli hususlar, güncel Yargıtay içtihadı ışığında ele alınacaktır.

2. Aile Konutunun Hukuki Niteliği ve Yasal Dayanağı: TMK m. 194

Aile konutu müessesesi, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 194. maddesinde düzenlenmiştir. Anılan hükme göre eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez ve bu konut üzerindeki hakları sınırlayamaz. Düzenlemenin amacı, evlilik birliği devam ederken ailenin barınma ihtiyacının, malik olan eşin tek taraflı tasarruflarına karşı korunmasıdır. Kanun koyucu burada mülkiyet hakkının kullanımına aile birliğinin korunması gerekçesiyle önemli bir sınırlama getirmiş; bu sınırlamayı ihlal eden işlemleri geçersiz kılan bir müeyyide öngörmüştür.

Bir taşınmazın aile konutu sayılabilmesi için aranan unsurlar, Yargıtay uygulamasında istikrarlı biçimde şu şekilde belirlenmiştir:

• Eşlerin fiilen birlikte yaşadığı, düzenli ve sürekli bir yerleşim yeri niteliği taşıması,

• Evlilik birliğinin devam ediyor olması; (boşanma ile konutun bu vasfı kural olarak sona erer),

• Konutun eşlerden birinin mülkiyetinde (veya kiracılık ilişkisinde) bulunması,

• Birden fazla taşınmazın bulunması hâlinde yalnızca fiilen aile hayatının sürdürüldüğü tek bir konutun bu vasfı taşıyabilmesi.

Bu unsurların bir arada bulunup bulunmadığı, her somut olayda nüfus kaydı, ikametgâh bilgisi, tanık beyanları ve gerektiğinde muhtar/kolluk araştırması gibi delillerle mahkemece serbestçe değerlendirilir.

3. Aile Konutu Şerhinin İşlevi: Kurucu mu, Açıklayıcı mı?

Uygulamada en çok karıştırılan konulardan biri, tapu kütüğüne konulan "aile konutu şerhi"nin işlevidir. Malik olmayan eş, TMK m. 194/3 uyarınca tek başına tapu müdürlüğüne başvurarak taşınmaza aile konutu şerhi verilmesini isteyebilir. Ancak bu şerh, konutun aile konutu olma niteliğini yaratan değil, yalnızca mevcut bir durumu tapu sicilinde görünür kılan açıklayıcı bir işlemdir. Başka bir anlatımla, şerh konulmamış olsa dahi, taşınmaz fiilen aile konutu özelliğini taşıyorsa TMK m. 194'ün getirdiği sınırlama kendiliğinden uygulanır; şerhin bulunması yalnızca ispat yükünü ve üçüncü kişinin iyiniyet iddiasının değerlendirilme biçimini etkiler.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: davacı eş, tapuda şerh bulunmasa dahi taşınmazın fiilen aile konutu olduğunu ispatlayabildiği ölçüde, rızası alınmadan yapılan devrin iptalini isteyebilir. Şerhin varlığı ise davayı daha da güçlendiren, üçüncü kişinin kötüniyetli sayılmasını kolaylaştıran bir karinedir.

Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, “TMK’nın 194. maddesinde öngörülen sınırlandırma, taşınmazın tapu kaydına aile konutu şerhi konulduğu için değil, konut aile konutu vasfı taşıdığı için getirilmiştir. Bu sebeple taşınmazın tapu kaydında aile konutu şerhi bulunmasa bile o konut aile konutu özelliğini taşır. Nitekim aile konutu şerhi kurucu değil açıklayıcı niteliktedir”. Şeklinde karar vererek aile konutu niteliğinin açıklayıcı olduğunu vurgulamıştır. (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, Esas: 2017/2809 , Karar: 2021/367 Karar Tarihi: 30.03.2021)

4. Devrin Geçersizliği ve Üçüncü Kişinin İyiniyeti Sorunu

Yargıtay'ın Görüş Değişikliği: 2015 Öncesi ve Sonrası

TMK m. 194'e aykırı biçimde yapılan devir işlemi, kanunun emredici hükmüne aykırılık nedeniyle geçersizdir. Ancak bu geçersizliğin üçüncü kişilere karşı ileri sürülüp sürülemeyeceği, uzun yıllar tartışma konusu olmuştur. Tapu siciline duyulan güveni koruyan TMK m. 1023 uyarınca, tapu kütüğündeki tescile iyiniyetle dayanarak hak kazanan üçüncü kişinin kazanımı kural olarak korunur. Sorun, aile konutu şerhi bulunmayan taşınmazlarda, devralan kişinin iyiniyetli sayılıp sayılamayacağı noktasında yoğunlaşmaktadır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 15.04.2015 tarihli ve 2013/2-2056 Esas, 2015/1201 Karar sayılı ilamıyla bu tartışmada yön belirleyici bir içtihat değişikliğine gitmiştir. Karara göre, tapuda aile konutu şerhi bulunmasa dahi, taşınmazın aile konutu olduğunu bilen ya da bilebilecek durumda olan kişinin iyiniyetinden söz edilemeyeceği kabul edilmiştir. Bu görüş, sonraki yıllarda Hukuk Genel Kurulu'nun ve ilgili dairelerin pek çok kararında aynı doğrultuda tekrarlanarak yerleşik hale gelmiştir.

Benzer Emsal Kararlar:

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, “Dolayısıyla tapuda aile konutu şerhi olmasa da bunu bilebilecek durumda olan veya bilen lehine hak oluşturan kişinin iyiniyetinin bulunduğunun kabul edilmesi de mümkün değildir.” Şeklinde karar vererek iyiniyet karinesini çürütmüştür. (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, Esas: 2015/2-53, Karar: 2016/211, Karar Tarihi: 02.03.2016)

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi “Hukuk Genel Kurulu’nun 15.04.2015 tarih ve 2013/2-2056 esas, 2015/1201 karar sayılı kararında açıkça ifade edildiği ve Dairemizce de aynen benimsendiği üzere eşin açık rızası alınmadan yapılan işlemin geçerli olduğunu kabul etmek imkansızdır. Eş söyleyişle eşin ‘açık rızası alınmadan’ yapılan işlemin ‘geçersiz olduğunu’ kabul etmek zorunludur. O halde; davanın kabulüne karar verilerek, aile konutu olarak kullanılan dava konusu taşınmaz üzerine konulan ipoteğin kaldırılması gerekirken, yazılı şekilde ret hükmü kurulması usul ve kanuna aykırı olup, bozmayı gerektirmiştir.” Şeklinde karar vererek açık rızanın önemini vurgulamıştır. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi  Esas: 2021/412 E., Karar: 2021/1823 Karar Tarihi: 03.03.2021)

Aynı yönde Yargıtay Hukuk Genel Kurulu “TMK’nın 194. maddesinde öngörülen aile konutu ile ilgili sınırlandırma, taşınmazın tapu kaydına aile konutu şerhi konulduğu için değil, konutun aile konutu olma özelliği nedeniyle getirildiğinden, taşınmazın tapu kaydında aile konutu şerhi bulunmasa bile o konut aile konutu özelliğini taşır. Bu nedenle işlem tarafı üçüncü kişinin iyi niyetli olup olmamasının önemi bulunmamaktadır. Başka bir ifade ile TMK’nın 194. maddesine dayalı davalarda; işlem tarafı üçüncü kişi konumunda bulunan davalının iyi niyet iddiasına dayanak, ipotek işleminin tesis edildiği tarihte taşınmazın tapu kaydında aile konutu şerhi bulunmadığı savunması önemini kaybetmiş, madde metninde yer alan “açık rıza” koşulu davalıya ispat külfeti olarak yüklenmiştir. Nitekim benzer hususlar Hukuk Genel Kurulu’nun 15.04.2015 tarihli ve 2013/2-2056 E., 2015/1201 K. sayılı kararı ile de benimsenmiştir.” denmek suretiyle ilk derece mahkemesi kararının bozulmasına karar vermiştir. Şeklinde karar vermek suretiyle iyiniyet karinesi çürütülmüştür. (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2018/1094 , Karar: 2021/1616 K. Karar Tarihi: 07.12.2021)

Yine Yargıtay 2. Hukuk Dairesi “…Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça, aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz. Bu hüküm ile aile konutu şerhi konulmuş olmasa da eşlerin birlikte yaşadıkları aile konutu üzerindeki fiil ehliyetleri sınırlandırılmıştır. Getirilen sınırlandırma, ‘emredici’ niteliktedir. Dolayısıyla bu haktan önceden feragat edilemeyeceği gibi eşlerin anlaşmasıyla da ortadan kaldırılamaz ve açık rıza ancak belirli olan bir işlem için verilebilir…” denilerek suretiyle TMK m.194 hükmünün emredici nitelikte olduğu belirtilmiştir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi Esas: 2019/1311 , Karar: 2019/4071 Karar Tarihi: 04.04.2019)

5. Tapu İptal ve Tescil Davasının Şartları ve Tarafları

Davacı, Davalı, Görevli ve Yetkili Mahkeme

Davayı, rızası alınmadan işlem yapılan ve malik olmayan eş açar. Davalı taraf ise hem taşınmazı devreden malik eş hem de devri gerçekleştirdiği üçüncü kişi olmak üzere birlikte gösterilir; zira mahkemenin vereceği iptal ve tescil kararı, üçüncü kişi adına yapılmış olan tescili doğrudan etkileyecektir. Dava, aile hukukundan kaynaklandığından görevli mahkeme aile mahkemesi, aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise asliye hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme konusunda ise, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Hakkın İleri Sürülme Süresi

TMK m. 194'e dayalı tapu iptal ve tescil talebi, kanunun emredici niteliği gereği, konutun aile konutu vasfını koruduğu sürece ileri sürülebilir. Evlilik birliği devam ettiği ve taşınmaz fiilen aile konutu olma niteliğini sürdürdüğü sürece, klasik anlamda bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreden söz edilmez; ancak boşanma ile birlikte konutun bu niteliği kural olarak sona erdiğinden, dava açma imkânı da fiilen ortadan kalkar.

6. Boşanma ile Aile Konutu Vasfının Sona Ermesi

TMK m. 194'ün sağladığı koruma, evlilik birliğinin varlığına bağlıdır. Boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte taşınmaz, artık "aile konutu" sıfatını taşımaz; bu tarihten sonra malik eş tarafından yapılan devir işlemleri için diğer eşin rızası aranmaz. Uygulamada sıkça karşılaşılan bir durum, boşanma davası devam ederken ya da kesinleşmeden hemen önce yapılan devirlerdir. Bu gibi hâllerde, devir tarihinde evlilik birliğinin hukuken hâlâ devam edip etmediği belirleyici olup, kesinleşme tarihinden önceki devirler TMK m. 194 kapsamında değerlendirmeye tabi tutulur.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi “Eşler arasındaki evlilik birliği boşanma sebebiyle dava tarihinden önce sona erdiğinden, Türk Medeni Kanunu’nun gereğince aile konutuna ilişkin koruma kendiliğinden ortadan kalkar. Evlilik birliği içerisinde aile konutu olarak kullanılan bu konutun davacı eşe boşanma tazminatı olarak verilmiş ve halen bu evde oturmaya devam etmesi bu taşınmazın Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesi çerçevesinde aile konutu özelliğini koruduğu ve devam ettirdiği anlamını taşımaz. Hal böyleyken davanın reddi yerine yazılı gerekçeyle kabulü doğru bulunmamıştır.” denmek suretiyle ilk derece mahkemesi kararının bozulmasına karar vermiştir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi Esas: 2017/2809 Karar: 2021/367 Karar Tarihi: 30.03.2021)

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi “Evlilik, ölümle veya boşanma yahut da iptal kararıyla sona ermiş ise, Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesinin "aile konutuna" sağladığı koruma da sona erer ve diğer eşin rızası alınmadan yapılan tasarruf işlemi yapıldığı andan itibaren geçerlilik kazanır. Dava konusu taşınmazın maliki olan davalı eş O.K. ile davacı eş G. K.30.11.2012 tarihinde kesinleşen Buldan Asliye Hukuk (Aile) Mahkemesinin 2011/33 esas ve 2012/302 karar sayılı ilamı ile boşanmıştır. Evlilik boşanma ile sona erdiğine göre dava konusu taşınmaz aile konutu olmaktan artık çıkmıştır. Bu husus gözetilerek ipoteğin kaldırılması yönünden konusuz kalan dava hakkında "karar verilmesine yer olmadığına" şeklinde karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde kabulü doğru görülmemiştir.” denmek suretiyle karar tesis edilmesini bozma sebebi yapmıştır. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi Esas: 2013/5554 , Karar: 2013/26174 Karar Tarihi: 13.11.2013)

7. Uygulamada Sıkça Karşılaşılan Sorunlar

• Muvazaa iddiası ile birleşen davalar: Malik eşin, taşınmazı gerçek bir satış iradesi olmaksızın yakınlarına devretmesi hâlinde, tapu iptal talebi hem TMK m. 194 hem de muvazaa hükümlerine dayandırılabilir; bu durum davanın hukuki nitelendirmesini ve görevli daireyi de etkileyebilmektedir.

• İpotek ve haciz işlemlerinde durum: Aile konutu üzerinde diğer eşin rızası alınmadan tesis edilen ipotek de aynı korumaya tabidir; ancak cebrî icra yoluyla yapılan satışlar bakımından Yargıtay farklı bir değerlendirme yapmaktadır. Borçlu olmayan eş, "burası aile konutudur, haczedilemez" diyerek icra takibini durduramaz. Sadece borçlu olan eş, İcra İflas Kanunu (İİK m. 82/12) kapsamında "haline münasip ev" kriterine dayanarak haczedilemezlik şikayetinde bulunabilir.

• Rızanın şekli: Kanun, rızanın belirli bir şekle bağlı olmasını öngörmemiştir; ancak rızanın "açık" olması ve yapılacak belirli bir işleme yönelik bulunması aranmaktadır. Genel nitelikte, önceden ve belirsiz işlemler için verilmiş bir rıza, TMK m. 194 anlamında geçerli kabul edilmemektedir.

• İspat yükü: Taşınmazın aile konutu olduğunu ispat yükü davacı eşe, üçüncü kişinin kötüniyetli olduğunu ispat yükü ise -şerh bulunmayan hâllerde- yine davacı eşe aittir.

8. Sonuç: Pratikte İzlenmesi Gereken Yöntem

Aile konutunun, malik olmayan eşin rızası alınmaksızın devredilmesi hâlinde izlenmesi gereken yol, Yargıtay'ın yerleşik içtihadı ışığında şu şekilde özetlenebilir:

• Öncelikle taşınmazın fiilen aile konutu niteliği taşıdığı; eşlerin bu adreste birlikte ve sürekli biçimde yaşadıkları somut delillerle ortaya konulmalıdır.

• Tapuda aile konutu şerhi bulunup bulunmadığı araştırılmalı, şerh yoksa devralan üçüncü kişinin durumu bilip bilemeyecek konumda olduğu -akrabalık, aynı adreste ikamet, komşuluk ilişkisi gibi olgularla- ortaya konulmalıdır.

• Dava, hem devreden eş hem de devralan üçüncü kişi hasım gösterilerek aile mahkemesinde açılmalı; talep açıkça tapu kaydının iptali ve davacı eş adına değil, doğrudan malik eş adına yeniden tesciline yönelik olarak formüle edilmelidir.

• Dava ile birlikte, ileride yeni bir devri önlemek amacıyla taşınmaza aile konutu şerhi konulması da talep edilmelidir.

• Boşanma süreci devam ediyorsa, devrin evlilik birliğinin hukuken sona erdiği tarihten önce mi sonra mı gerçekleştiği titizlikle tespit edilmelidir.

Sonuç olarak, TMK m. 194 ile kurulan koruma mekanizması, salt tapu siciline duyulan güven ilkesinin önüne geçen istisnai ve emredici bir düzenlemedir. Yargıtay'ın 2015 sonrası yerleşen içtihadı, bu korumayı şerh şartına bağlamayarak aile birliğinin lehine genişletmiş; buna karşılık üçüncü kişilerin de somut olayın koşullarına göre iyiniyet iddialarını ileri sürebilmelerine imkan tanımıştır. Bu nedenle her somut olay, konutun aile konutu niteliği, şerhin varlığı, devrin tarihi ve üçüncü kişinin bilgisi bakımından ayrı ayrı değerlendirilmeli; bu unsurların bir bütün halinde ortaya konulması, davanın başarıya ulaşmasında belirleyici rol oynamaktadır.