Karşılıksız Çek

· October 30, 2026

KARŞILIKSIZ ÇEK: HUKUKİ SÜREÇ, ŞİKAYET VE TAHSİL YOLLARI

İÇİNDEKİLER

1. Çek ve Karşılıksız Çek Kavramı

2. Çekin Bankaya İbraz Süreleri

3. Bankanın “Karşılıksızdır” İşlemini Yapma Süresi ve Usulü

4. Karşılıksız Çekte Cezai Sorumluluk (5941 Sayılı Kanun m.5)

5. Şikâyete Tabi Olması, Şikâyet Süresi ve Şikâyetin Geri Alınması

6. Görevli ve Yetkili Mahkeme

7. Adli Para Cezasının Miktarı ve İnfazı

8. Çek Bedelinin Tahsili: Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yoluyla İcra Takibi

9. Zamanaşımı Süreleri

10. Sonuç

1. Çek ve Karşılıksız Çek Kavramı

Çek, Türk Ticaret Kanunu'nun 780 ila 823. maddeleri arasında düzenlenen, kanunda öngörülen şekil şartlarını taşıması hâlinde kıymetli evrak niteliği kazanan bir kambiyo senedidir. Çekte poliçeden farklı olarak vade bulunmaz, bunun yerine “ibraz süresi” kavramı esas alınır. Hamil (çeki elinde bulunduran ve tahsile yetkili kişi), çeki bu süre içinde bankaya sunmak zorundadır. Çekin karşılığı, ibraz anında banka hesabında kısmen veya tamamen bulunmuyorsa banka tarafından “karşılıksızdır” işlemi yapılır ve bu andan itibaren hem hukuki hem cezai süreçler işlemeye başlar.

2. Çekin Bankaya İbraz Süreleri

Türk Ticaret Kanunu'nun 796. maddesi uyarınca çekin ibraz süresi, düzenlendiği yer ile ödeneceği yerin aynı olup olmamasına göre değişir:

● Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün,

● Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse 1 ay,

● Çek, yurt dışında düzenlenip Türkiye'de veya Türkiye'de düzenlenip yurt dışında ödenecekse, düzenlendiği ve ödeneceği ülkelerin farklı kıtalarda olup olmamasına göre 1 ay ile 3 ay arasında değişen sürelerdir.

Karşılıksız çek suçunun oluşabilmesi için çekin bu yasal ibraz süresi içinde bankaya sunulmuş olması zorunludur; süre geçtikten sonra yapılan ibrazlarda karşılıksızlık işlemi cezai sonuç doğurmaz.

3. Bankanın “Karşılıksızdır” İşlemini Yapma Süresi ve Usulü

Hamil çeki süresi içinde bankaya ibraz ettiğinde, banka çekin karşılığının hesapta bulunup bulunmadığını ibraz anında kontrol etmek ve karşılık yoksa “karşılıksızdır” işlemini o anda, gecikmeksizin yapmak zorundadır. Banka, kanunen ödemekle yükümlü olduğu asgari tutar dışında kalan kısmı karşılayamıyorsa, çekin arka yüzüne karşılıksız kalan miktarı belirten şerhi düşer. Bu işlem, ibraz süresi dolmadan tamamlanmalıdır; aksi hâlde bankanın kendisi de sorumlu hâle gelebilir. Uygulamada bu şerh, hem cezai şikâyetin hem de icra takibinin dayanağını oluşturan temel belgedir — şerh olmadan ne icra ceza mahkemesine başvurulabilir ne de kambiyo senetlerine özgü takip başlatılabilir.

Bununla beraber, karşılıksızdır işleminin usulüne uygun şekilde yapılmamış olması, emsal kararlarda tek başına ceza davasının sonucunu belirleyen bir eksiklik olarak değerlendirilmemektedir

Nitekim 19. Ceza Dairesinin ilgili kararında “Çekle ilgili olarak "karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme" suçundan görülmekte olan bir ceza davasında, suça konu konu çekin (muhatap bankaya veya hesaben ödeme için başka bir bankaya) süresinde ibraz edilmiş olması ve ilk ibraz tarihinde tam olarak karşılığının bulunmaması halinde; Hesaben ödeme için ibraz edilen başka bir banka veya muhatap banka tarafından çekin arka yüzüne sadece "işbu çekin ... tarihinde karşılığı yoktur" ibaresi yazılması suretiyle yapılan işlemin, 5941 Kanun'un 3/4. maddesinde aranan hususları taşımadığından, "karşılıksızdır" işlemi olarak kabul edilmesinin mümkün olmadığı, Ancak çekin en geç şikayet süresi içinde muhatap bankaya sunularak "karşılıksızdır" işleminin tamamlatılması mümkün görülmekle birlikte; çekin arka yüzünde yapılan "karşılıksızdır" işlemi Çek Kanunu'nun 3/4. maddesinde yazılı hususlar bakımından eksik olsa da; 5941 sayılı Kanun'un 5/1. maddesinde unsurları yazılı "karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme" suçu nedeniyle açılan davalarda, suça konu çekin arka yüzünde yazılı olmayan eksik hususların İcra Ceza Mahkemesince re'sen yapılacak araştırmayla belirlenebildiği durumlarda sanığın mahkumiyetine karar verilebileceğine, 10.03.2021 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.” Şeklinde hüküm kurulmuştur. (Yargıtay 19. Ceza Dairesi Esas: 2021/3107, Karar: 2021/2771, Tarih: 10.03.2021)

Çekin süresinde ibraz edilmiş ve karşılığının bulunmadığının tespit edilmiş olması hâlinde, çekin arka yüzündeki “karşılıksızdır” işleminde 5941 sayılı Kanun’un 3/4. maddesinde öngörülen bazı hususların eksik bulunmasının, bu eksikliklerin şikâyet süresi içerisinde muhatap bankaya başvurularak tamamlatılmasına engel olmadığı kabul edilmiştir. Ayrıca eksik hususların İcra Ceza Mahkemesince re’sen araştırılarak belirlenebilmesi hâlinde, bu eksikliklere rağmen mahkûmiyet kararı verilebileceği belirtilmiştir.

4. Karşılıksız Çekte Cezai Sorumluluk (5941 Sayılı Kanun m.5)

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesi, halk arasında “karşılıksız çek düzenleme suçu” olarak bilinen ancak kanundaki adıyla “çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçu”nu düzenler. Suçun failinin, çek hesabı sahibi veya çeki düzenlemeye yetkili temsilci olduğu kabul edilir. Bu suçun oluşabilmesi için:

● Usulüne uygun düzenlenmiş bir çekin bulunması,

● Çekin yasal ibraz süresi içinde bankaya sunulması,

● Banka tarafından “karşılıksızdır” işleminin yapılması gerekir.

5. Şikâyete Tabi Olması, Şikâyet Süresi ve Şikâyetin Geri Alınması

Karşılıksız çek suçu, savcılığın kendiliğinden harekete geçtiği bir suç değildir; soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır. Şikâyet hakkı, çeki elinde bulunduran ve karşılıksızlık işlemini yaptıran hamile aittir.

Şikâyet süresi iki şekilde sınırlandırılmıştır ve bu süreler hak düşürücü niteliktedir:

● Fiilin öğrenildiği (çekin karşılıksız çıktığının öğrenildiği) tarihten itibaren 3 ay,

● Her hâlde, fiilin işlendiği (karşılıksızdır işleminin yapıldığı) tarihten itibaren 1 yıl.

Bu sürelerden herhangi biri kaçırılırsa şikâyet hakkı düşer ve ceza yargılaması başlatılamaz. Şikâyet, icra ceza mahkemesine sözlü olarak veya dilekçeyle yapılabilir; mahkeme, taraflara duruşma günü tayin eder ve şikâyetçinin duruşmaya katılmaması hâlinde şikâyet hakkı düşer.

Şikâyetin geri alınması da mümkündür. Karşılıksız kalan çek bedeli faizi ve yasal giderleriyle birlikte tamamen ödenirse veya hamil şikâyetinden feragat ederse, hükmün kesinleşmesine kadar dava düşer; kesinleşmiş bir hükümden sonra ödeme yapılması hâlinde ise mahkemece hükmün infazının ertelenmesi veya çek düzenleme yasağının kaldırılması yoluna gidilebilir. Uygulamada bu, borçlu için ceza baskısından kurtulmanın en etkili yoludur: şikâyet geri alınmazsa, yargılama sonunda mahkeme tarafından adli para cezasına hükmedilir.

6. Görevli ve Yetkili Mahkeme

Karşılıksız çek suçuna ilişkin davalarda görevli mahkeme icra ceza mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise tek bir yerle sınırlı değildir; hamil, aşağıdaki yerlerden herhangi birindeki icra ceza mahkemesine başvurabilir:

● Çekin tahsil amacıyla bankaya ibraz edildiği yer mahkemesi,

● Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer mahkemesi,

● Çek hesabı sahibinin yerleşim yeri mahkemesi,

● Şikâyetçinin (hamilin) yerleşim yeri mahkemesi.

Bu çoklu yetki imkânı, alacaklının işlemlerini kendisine coğrafi olarak en uygun mahkemede yürütebilmesine olanak tanır.

7. Adli Para Cezasının Miktarı ve İnfazı

2012 yılında yapılan değişiklikle karşılıksız çek suçuna bağlı doğrudan hapis cezası kaldırılmış, yerine adli para cezası esası getirilmiştir. 5941 sayılı Kanun'un 5/1. maddesi uyarınca mahkeme, her bir karşılıksız çek için ayrı ayrı olmak üzere bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmeder. Ancak kanun, alacaklıyı koruyan önemli bir güvence getirmiştir: hükmedilecek adli para cezası, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Bu nedenle uygulamada verilen adli para cezası, genellikle çek bedeline yakın veya çek bedeli kadar bir tutara denk gelir.

Mahkeme ayrıca, koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir. Hükmedilen adli para cezası süresinde ödenmezse, 5941 Sayılı Çek Kanun’un 5. Maddesi uyarınca doğrudan hapis cezasına çevrilir (kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin). Bu yönüyle karşılıksız çek, “adli para cezası ile başlayıp ödenmemesi hâlinde hapse dönüşen” karma bir yaptırım sistemine tabidir. Bu suç bakımından önödeme, uzlaştırma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması gibi kurumlar uygulanmaz.

8. Çek Bedelinin Tahsili: Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yoluyla İcra Takibi

Ceza şikâyeti, yalnızca fiilin cezalandırılmasını amaçlar; çek bedelinin tahsilini sağlamaz. Alacaklının parasını almak için ayrıca hukuki yola başvurması gerekir. Çek, kambiyo senedi niteliği taşıdığından, alacaklı çek bedelini kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla icra takibi (İcra ve İflas Kanunu m. 167 vd.) başlatarak talep edebilir. Bu yol, genel haciz yoluna göre borçlu açısından çok daha kısa itiraz ve şikâyet süreleri içerdiğinden (borca veya imzaya itiraz için 5 gün gibi), alacaklı lehine hızlı bir tahsil imkânı sunar.

Yetkili icra dairesi genel olarak; çekin ödeneceği yer; çek hesabının bulunduğu banka şubesinin bulunduğu yer, çekin keşide edildiği yer veya borçlunun yerleşim yeri icra dairesidir. Cezai şikâyet ile icra takibi birbirinin alternatifi değil, birlikte yürütülebilen iki ayrı hukuki araçtır; pratikte alacaklılar genellikle her iki yolu da eş zamanlı işletir.

9. Zamanaşımı Süreleri

Çekten doğan kambiyo hukuku anlamındaki takip hakkı, ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; bu süre geçtikten sonra kambiyo senetlerine özgü icra takibi yapılamaz, alacak ancak genel hükümler çerçevesinde (örneğin temel ilişkiye dayalı alacak davası) ileri sürülebilir. Ceza yönünden ise genel dava zamanaşımı ayrıca işler; ancak şikâyete bağlı bu suçta pratik önemi olan, yukarıda belirtilen 3 aylık ve 1 yıllık hak düşürücü şikâyet süreleridir — bu süreler geçtikten sonra genel zamanaşımı süresi dolmamış olsa da şikâyet hakkı kullanılamaz.

10. Sonuç

Karşılıksız çek, Türk hukukunda hem cezai hem de icra hukuku boyutuyla ayrı ayrı ele alınması gereken, ancak pratikte birlikte yürütülmesi gereken iki farklı sürece kapı aralar. Alacaklının hakkını tam olarak koruyabilmesi için önce çekin yasal ibraz süresi içinde bankaya sunulup “karşılıksızdır” işleminin yaptırılması, ardından hem çek bedelinin tahsili için kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla icra takibinin başlatılması hem de borçlunun cezai sorumluluğu için icra ceza mahkemesine 3 aylık/1 yıllık hak düşürücü süreler içinde şikâyette bulunulması gerekir. Şikâyet üzerine açılan davada mahkemenin hükmedeceği adli para cezası, kanunun getirdiği güvence gereği çek bedelinin karşılıksız kalan kısmından az olamaz; bu da borçlu üzerinde önemli bir ödeme baskısı yaratır. Şikâyet geri alınmazsa yargılama sonuçlanır ve hükmedilen adli para cezası ödenmediği takdirde hapis cezasına dönüşür. Bu çift yönlü yapı, çekin ticari hayattaki güvenilirliğini korumayı amaçlasa da, hem alacaklı hem borçlu açısından sürecin doğru ve süresinde yönetilmesini zorunlu kılmaktadır.